STEMWIJZER
voor de toekomst


Circulaire economie


Samenvatting: In de circulaire economie worden producten en materialen hergebruikt. Grondstoffen behouden hun waarde waardoor minder grondstoffen nodig zijn en de afvalberg wordt verkleind. Dat vereist meer ketensamenwerking en innovatie. Met een circulaire economie behouden onze kinderen en kleinkinderen toegang tot materiële welvaart. Een circulaire economie is noodzakelijk omdat de vraag naar grondstoffen explosief stijgt en deze grondstoffen uitgeput raken. Voor een circulaire economie moeten we de wet- en regelgeving aanpassen, de prijs voor grondstoffen verhogen en de eventuele milieuschade doorberekenen.

Uitleg

(SER rapport juli 2016) De toename van het aantal mensen en de consumptie per persoon doet de vraag naar grondstoffen explosief stijgen. Het gevolg is een dreigende grondstoffenuitputting, klimaatverandering, toenemende natuuraantasting en verlies aan biodiversiteit. Nederland en Europa zijn in hoge mate van grondstoffen afhankelijk. Van de 54 kritische materialen voor Europa, moet 90 procent worden geïmporteerd, vooral uit China. Nederland haalt 68 procent van zijn grondstoffen uit het buitenland. Nederland is extra kwetsbaar door zijn energie- en materiaal intensieve, op export gerichte economie die bovendien nog lange tijd sterk van primaire grondstoffen afhankelijk zal zijn. Alleen een circulaire economie kan zorgen dat ook toekomstige generaties toegang tot materiële welvaart behouden.

Wat is een circulaire economie?

Een circulaire economie is een economie die ecologisch, efficiënt en maatschappelijk verantwoord omgaat met producten, materialen en hulpbronnen:

  • moet de ecologische voetafdruk van de EU van ruim 2,5 in 2016 verlagen naar uiteindelijk minder dan 1 zodat de draagkracht van planeet aarde niet overschreden wordt;
  • gaat efficiënt om met producten, materialen en hulpbronnen, bezien vanuit een technisch en energetisch optimum en met productontwerp als startpunt;
  • gaat maatschappelijk verantwoord met producten, materialen en hulpbronnen om, waarbij hun waarde in economie en maatschappij zo lang mogelijk wordt behouden;
  • voorkomt afwenteling naar andere maatschappelijke sectoren. Zo worden toxische stoffen uit reststromen verwijderd alvorens deze reststromen weer in de kringloop op te nemen.
  • is geen doel op zich, maar een middel om de toegang tot materiële welvaart van toekomstige generaties te borgen; voor burgers is ‘kwaliteit van leven’ het centrale begrip;

De belangrijkste principes van de circulaire economie zijn:

  1. Waardebehoud wordt gemaximaliseerd door eerst te kijken naar producthergebruik, vervolgens hergebruik van onderdelen en als laatste hergebruik van grondstoffen.
  2. Producten worden zo ontworpen en gemaakt dat deze aan het eind van de gebruiksfase makkelijk demontabel zijn en materiaalstromen eenvoudig gescheiden kunnen worden.
  3. Tijdens productie, gebruik en verwerking van het product worden geen schadelijke stoffen uitgestoten.
  4. De onderdelen en grondstoffen van ‘gebruiksproducten’ (zoals een lamp) worden hergebruikt zonder kwaliteitsverlies (bijvoorbeeld in een nieuwe lamp, maar wellicht wel in een nieuwe laptop, bijvoorbeeld).
  5. De grondstoffen van ‘verbruiksproducten’ (zoals tandpasta) zijn biologisch afbreekbaar en worden (na eventuele onttrekking van nog waardevolle grondstoffen) teruggegeven aan de natuur.
  6. Producenten behouden het eigendom van gebruiksproducten, klanten betalen voor het gebruik ervan, niet voor het bezit. Een andere mogelijkheid is dat de producent het product terugkoopt aan het einde van de levensduur.
  7. Omdat de prestatie van het product de waarde bepaalt, wordt het leveren van de juiste kwaliteit extreem belangrijk voor de producent.
  8. Een van de meest belangrijke succesfactoren is (cross-sectorale) ketensamenwerking gericht op het creëren van meervoudige waarde. Hierbij vermeerdert niet alleen de economische waarde van alle bedrijven in de keten, maar ook de ecologische en sociale waarde.

Belemmeringen voor een circulaire economie zijn:

Institutionele belemmeringen

  • Alle wetgeving gericht is op de bestaande groei economie en niet op bedrijven in de circulaire economie;
  • Kapitale investeringen van bedrijven zijn nog niet afgeschreven waardoor niet overgeschakeld kan worden op circulaire processen;
  • Bedrijven zijn gericht op traditionele ketens;
  • Bedrijven (zeker multinationals) zijn gericht op korte termijnwinsten;
  • Het BBP houdt geen rekening met de externe maatschappelijke kosten.

Belemmeringen in wet- en regelgeving

  • Belasting op arbeid moet veranderen in belasting op grondstoffen omdat circulaire activiteiten arbeidsintensief zijn zoals onderhoud, reparatie, demontage van apparaten, inzamelen, sorteren en recycling van producten en materialen;
  • Mededingingsbeleid houdt samenwerking tussen bedrijven die optimaal gebruik willen maken van elkaars reststromen tegen;
  • Afval is volgens de wet geen grondstof waardoor de inzameling wordt bemoeilijkt;
  • Europese Verordening Overbrenging Afvalstoffen belemmert de internationale handel in afvalstoffen;
  • Juridische regels gericht op eigendom terwijl circulaire activiteiten meer diensten zijn;
  • Financieel omdat producten veelal geen restwaarde hebben terwijl de afvalstoffen nog economische waarde bezitten.

Economische belemmeringen:

  • Lage prijs van primaire grondstoffen;
  • Niet doorrekenen van externe sociale en ecologische kosten die tijdens de productie en het gebruik van goederen gemaakt worden. Dit probleem kan worden opgelost door de externe kosten via belastingen in rekening te brengen;
  • Beperkte toepassing van alternatieve bedrijfsmodellen;
  • Omvangrijke investeringen vooraf en de onbekende opbrengsten;
  • Toenemende complexiteit in bedrijfsprocessen;
  • Gevestigde bedrijven willen hun bestaande posities niet opgeven en werken circulaire processen tegen.

Maatschappelijke belemmeringen:

  • Gebrek aan bewustzijn, kennis en urgentie;
  • De status van nieuwe producten wordt hoger gesteld dan tweedehands producten.

Belemmeringen in kennis en innovatie:

  • De overgang naar een circulaire economie vereist kennisontwikkeling, kennisverspreiding en toepassing van verschillende vormen van innovatie in de dagelijkse praktijk.